చైనా బ్రహ్మపుత్రపై 60 గీగావాట్ల మెగా డ్యామ్ నిర్మాణం ప్రారంభించింది. ద టైమ్స్ ఆఫ్ ఇండియా ప్రకారం, ఈ ప్రాజెక్ట్ ఈశాన్య భారతానికి నీటి ప్రవాహాన్ని తీవ్రంగా తగ్గించగలదు. భారత్ దగ్గర దౌత్య ఒత్తిడి తప్ప బలమైన వాటర్ కార్డ్ లేదనే వాస్తవం — గోదావరి-కృష్ణా అంతర్రాష్ట్ర జల వివాదాల అనుభవం నేర్పిన పాఠాన్ని అంతర్జాతీయ స్థాయికి తీసుకెళ్తోంది.

బ్రహ్మపుత్ర — ఈశాన్య భారతం ప్రాణనాడి, అస్సాం పొలాల జీవధార, బంగ్లాదేశ్ పంటల ఊపిరి. ఆ నదికి మూలమైన టిబెట్‌లో, చైనా ఇప్పుడు ప్రపంచం ఇప్పటివరకు చూడని స్థాయిలో ఒక మెగా డ్యామ్ నిర్మిస్తోంది. 60 గీగావాట్ల సామర్థ్యం — ప్రపంచంలో అతిపెద్ద త్రీ గోర్జెస్ డ్యామ్ కంటే దాదాపు మూడు రెట్లు. ద టైమ్స్ ఆఫ్ ఇండియా ప్రకారం, ఈ ప్రాజెక్ట్ కేవలం విద్యుత్ ప్రాజెక్ట్ కాదు — దిగువ దేశాలైన భారత్, బంగ్లాదేశ్‌పై చైనా చేతిలో 'వాటర్ టాప్' పెట్టుకునే భౌగోళిక ఆయుధం.

ఈ డ్యామ్ వల్ల నిజంగా ఏం జరుగుతుంది? నీళ్లు ఆగిపోతాయా, వరదలు వస్తాయా, భారత్ దగ్గర ఏదైనా కార్డ్ ఉందా? తెలుగు రాష్ట్రాల్లో గోదావరి-కృష్ణా నీటి యుద్ధాలు నేర్పిన పాఠం ఇక్కడ ఎందుకు ప్రస్తుతమో — ఆ కోణాన్ని పరిశీలిద్దాం.

గ్రేట్ బెండ్ — చైనా ఎంచుకున్న 'పవర్ పాయింట్'

టిబెట్‌లో యార్లంగ్ త్సాంగ్‌పో నది (భారత్‌లో బ్రహ్మపుత్ర) ఒక భారీ U-టర్న్ తీసుకుంటుంది — దాన్నే 'గ్రేట్ బెండ్' అంటారు. ఇక్కడ నది 2,000 మీటర్ల ఎత్తు నుంచి లోయలోకి దూకుతుంది. చైనా ఈ ఎత్తు తేడాను ఉపయోగించి నీటిని సొరంగాల ద్వారా మళ్లించి, 60 GW విద్యుత్ ఉత్పత్తి చేయాలని ప్లాన్ చేసింది. ద టైమ్స్ ఆఫ్ ఇండియా రిపోర్ట్ ప్రకారం, ఈ ప్రాంతంలో భారీ భూకంప ముప్పు ఉంది — హిమాలయ ఫాల్ట్ లైన్ మీదనే ఈ డ్యామ్ వస్తోంది. భూకంపం వచ్చి డ్యామ్ పగిలితే దిగువన ఉన్న అరుణాచల్ ప్రదేశ్, అస్సాంపై భారీ వరద ముంపు ప్రమాదం.

కానీ డ్యామ్ పగలకపోయినా ప్రమాదం ఉంది. ఎగువన చైనా నీటి ప్రవాహాన్ని నియంత్రించగలిగితే, కరవు కాలంలో దిగువకు నీళ్లు తగ్గించగలదు, వరద కాలంలో హఠాత్తుగా వదలగలదు. 'వాటర్ టాప్' ఎవరి చేతిలో ఉంటే, వ్యవసాయం, మత్స్యసంపద, పర్యావరణం — అన్నీ వాళ్ల చేతిలో.

భారత్ దగ్గర 'కౌంటర్ కార్డ్' ఏదైనా ఉందా?

అంతర్జాతీయ నదీ జలాల విషయంలో భారత్ స్థితి క్లిష్టంగా ఉంది. బ్రహ్మపుత్రపై భారత్-చైనా మధ్య పాకిస్తాన్‌తో ఉన్నట్లుగా ఇండస్ వాటర్స్ ట్రీటీ తరహా ఒప్పందం లేదు. చైనా ఏ అంతర్జాతీయ నదీ జలాల ఒప్పందంలోనూ భాగస్వామి కాదు — 1997 UN నదీ జలాల కన్వెన్షన్‌ను సైతం ఆమోదించలేదు. అంటే, చైనా ఏం చేసినా చట్టబద్ధంగా అడ్డుకునే మెకానిజం భారత్ దగ్గర ప్రస్తుతం లేదు.

మోడీ ప్రభుత్వం దౌత్య మార్గాల ద్వారా ఒత్తిడి చేస్తోందని, డేటా షేరింగ్ కోసం అడుగుతోందని అధికారిక వర్గాలు చెబుతున్నాయి. కానీ చైనా 2017 తర్వాత వరద సీజన్ డేటా షేరింగ్ నిలిపేసిందని, ఇటీవల మళ్లీ కొంత పునరుద్ధరించినా పూర్తి పారదర్శకత లేదని నిపుణుల వర్గాలు పేర్కొంటున్నాయి.

గోదావరి-కృష్ణా అనుభవం — 'ఇంట్లో నేర్చుకోని పాఠం బయట ఎలా నేర్పుతుంది?'

ఇక్కడే తెలుగు పాఠకుడికి బాగా తెలిసిన అనుభవం గుర్తు రావాలి. గోదావరి-కృష్ణా అంతర్రాష్ట్ర జల వివాదాలు దశాబ్దాలుగా ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ, కర్ణాటక, మహారాష్ట్ర మధ్య నడుస్తున్నాయి. ఎగువ రాష్ట్రం డ్యామ్ కట్టి నీళ్లు ఆపేస్తే దిగువ రాష్ట్రానికి కరవు — ఈ ఫార్ములా తెలుగు ప్రజలకు రోజువారీ అనుభవం. ఒక దేశం లోపలే, ట్రైబ్యునళ్లు, సుప్రీం కోర్టు ఉన్నా జల వివాదాలు దశాబ్దాల తరబడి తేలవు. అంతర్జాతీయ స్థాయిలో, ఏ కోర్టు, ఏ ట్రైబ్యునల్ లేని చోట, చైనా లాంటి శక్తిమంతమైన దేశంతో ఈ పోరాటం ఎంత కష్టమో ఊహించవచ్చు.

ఇండియా హెరాల్డ్ విశ్లేషణ ప్రకారం, ఇదే ఈ కథలో అత్యంత కీలకమైన పాఠం — ఇంట్లో అంతర్రాష్ట్ర జల వివాదాలను తేల్చలేని భారత వ్యవస్థ, అంతర్జాతీయంగా చైనాను ఎదుర్కోగలదా? గోదావరి-కృష్ణా ట్రైబ్యునల్ తీర్పులు కాగితాలపై ఉంటాయి, అమలు రాజకీయాల్లో చిక్కుకుంటుంది. బ్రహ్మపుత్రపై అయితే కాగితం కూడా లేదు.

పొలిటికల్ పల్స్

రాజకీయ వర్గాల్లో గుసగుసలు ఏమిటంటే — బ్రహ్మపుత్ర అంశం భారత్-చైనా సరిహద్దు చర్చల్లో బేరసారాల కార్డ్‌గా మారే అవకాశం ఉందని. చైనా ఈ డ్యామ్‌ను కేవలం ఇంధన ప్రాజెక్ట్‌గా చూపిస్తున్నా, దీని వెనుక టిబెట్ అభివృద్ధి, ఈశాన్య భారత్‌పై వ్యూహాత్మక ఒత్తిడి, అరుణాచల్ ప్రదేశ్ భూభాగ వివాదంలో ఒత్తిడి పెంచడం — ఈ మూడు అంచనాలు విదేశాంగ విధాన నిపుణుల్లో చర్చనీయాంశమవుతున్నాయి. (ఇది విధాన విశ్లేషకుల అంచనాల ఆధారంగా; ధృవీకరించని అభిప్రాయం, నిర్ధారిత వాస్తవం కాదు.)

మరోవైపు, భారత్ కూడా ఖాళీగా లేదు. ఈశాన్య భారతంలో భారీ జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టులు వేగవంతం చేస్తే, బ్రహ్మపుత్ర నీటిని భారత భూభాగంలో గరిష్ఠంగా ఉపయోగించుకునే 'ఫస్ట్ యూజర్ అడ్వాంటేజ్' సాధించవచ్చనే ఆలోచన కేంద్రంలో ఉందని సమాచారం. కానీ ఈ ప్రాజెక్టులు పర్యావరణ అనుమతులు, స్థానిక వ్యతిరేకత, భూకంప ముప్పు — ఈ మూడింటిలో చిక్కుకుంటున్నాయి.

ప్రకృతి — చైనాకు కూడా శత్రువేనా?

ఆసక్తికరంగా, చైనాకు కూడా ఈ ప్రాజెక్ట్ అంత సులభం కాదు. ద టైమ్స్ ఆఫ్ ఇండియా రిపోర్ట్ ప్రకారం, గ్రేట్ బెండ్ ప్రాంతం భారీ భూకంప జోన్‌లో ఉంది. 1950లో ఇదే ప్రాంతంలో 8.6 తీవ్రతతో భూకంపం వచ్చింది — చరిత్రలో అతిపెద్ద భూకంపాల్లో ఒకటి. అంత భారీ డ్యామ్ ఈ ఫాల్ట్ లైన్ మీద నిర్మిస్తే, ప్రమాదం చైనాకూ ఉంది — డ్యామ్ వైఫల్యం టిబెట్‌లోని చైనా గ్రామాలను కూడా ముంచగలదు. కానీ బీజింగ్ ఈ రిస్క్‌ను లెక్క చేయట్లేదనే అర్థం — జియోపొలిటికల్ ప్రయోజనం ఎంత పెద్దదంటే, ప్రకృతి ముప్పును సైతం భరించడానికి సిద్ధమవుతోంది.

భవిష్యత్తులో ఏం జరగబోతోంది?

రాబోయే రెండు-మూడేళ్లు కీలకం. డ్యామ్ నిర్మాణం ముందుకు సాగితే, భారత్ మూడు వైపుల ఒత్తిడి పెంచాల్సి వస్తుంది: ఒకటి — బంగ్లాదేశ్‌తో కలిసి దిగువ తీర దేశాల కూటమిగా అంతర్జాతీయ వేదికలపై చైనాపై ఒత్తిడి. రెండు — ఈశాన్య భారతంలో సొంత జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టులు, నీటి నిల్వ ప్రాజెక్టులు వేగవంతం చేయడం. మూడు — శాటిలైట్ ఆధారిత నిఘాతో చైనా డ్యామ్ కార్యకలాపాలపై నిరంతర పర్యవేక్షణ.

కానీ ఇవన్నీ చేసినా, ఎగువ దేశం నీళ్లు ఆపేస్తే దిగువ దేశం చేయగలిగేది పరిమితం — ఈ కఠిన సత్యాన్ని గోదావరి-కృష్ణా వివాదాలు ఇప్పటికే నేర్పించాయి. తేడా ఏమిటంటే, అక్కడ సుప్రీం కోర్టు ఉంది; ఇక్కడ ఏమీ లేదు.

చివరగా, బ్రహ్మపుత్ర కేవలం ఈశాన్య భారతానికి సంబంధించిన అంశం కాదు. ఎగువ నది నియంత్రణ అనే భావన ఒకసారి అంతర్జాతీయంగా సాధారణమైతే, రేపు మేకాంగ్‌పై, మరుసటి రోజు సింధుపై — ఈ 'వాటర్ వార్' ఫార్ములా ప్రపంచమంతా విస్తరిస్తుంది. భారత్ ఇప్పుడు బ్రహ్మపుత్రపై పోరాడకపోతే, రేపు ఏ దేశమూ ఎగువ దేశం ఆధిపత్యాన్ని ప్రశ్నించలేదు. ఆ మొదటి ప్రశ్న వేయాల్సింది భారత్ — వేస్తుందా, లేక వేచి చూస్తుందా?

Key Takeaways

• చైనా బ్రహ్మపుత్రపై నిర్మిస్తున్న 60 GW డ్యామ్ ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్ట్ — త్రీ గోర్జెస్ కంటే మూడు రెట్లు పెద్దది
• బ్రహ్మపుత్రపై భారత్-చైనా మధ్య ఇండస్ వాటర్స్ ట్రీటీ తరహా ఒప్పందం లేదు — చట్టబద్ధ రక్షణ శూన్యం
• గ్రేట్ బెండ్ ప్రాంతం భారీ భూకంప జోన్‌లో ఉంది — 1950లో 8.6 తీవ్రత భూకంపం వచ్చిన చోటే డ్యామ్ వస్తోంది
• గోదావరి-కృష్ణా అంతర్రాష్ట్ర జల వివాదాలు దశాబ్దాలుగా తేలకపోవడం — అంతర్జాతీయ స్థాయిలో ఈ సమస్య ఎంత జటిలమో చూపే దేశీయ ఉదాహరణ
• భారత్ దిగువ తీర దేశాల కూటమి, సొంత జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టులు, శాటిలైట్ నిఘా — మూడు ఎదురు చర్యలపై పని చేయాల్సిన అవసరం

Frequently Asked Questions

చైనా బ్రహ్మపుత్రపై ఎంత పెద్ద డ్యామ్ కడుతోంది?

60 గీగావాట్ల సామర్థ్యంతో ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్ట్. ప్రస్తుత ప్రపంచ రికార్డ్ త్రీ గోర్జెస్ డ్యామ్ (22.5 GW) కంటే దాదాపు మూడు రెట్లు పెద్దది.

ఈ డ్యామ్ వల్ల భారత్‌కు ఏం ప్రమాదం?

కరవు కాలంలో దిగువకు నీటి ప్రవాహం తగ్గే ప్రమాదం, హఠాత్తు నీటి విడుదల వల్ల వరద ముప్పు, భూకంప జోన్‌లో డ్యామ్ ఉండడం వల్ల విపత్తు ప్రమాదం — ఈ మూడూ ఉన్నాయి.

భారత్-చైనా మధ్య బ్రహ్మపుత్రపై ఏదైనా జల ఒప్పందం ఉందా?

లేదు. పాకిస్తాన్‌తో ఇండస్ వాటర్స్ ట్రీటీ ఉన్నట్లుగా చైనాతో ఎలాంటి ఒప్పందం లేదు. చైనా 1997 UN నదీ జలాల కన్వెన్షన్‌ను కూడా ఆమోదించలేదు.

గోదావరి-కృష్ణా వివాదం ఇక్కడ ఎందుకు ప్రస్తుతం?

ఎగువ రాష్ట్రం డ్యామ్ కట్టి నీళ్లు ఆపేస్తే దిగువ రాష్ట్రానికి కరవు — ఈ ఫార్ములా భారతదేశంలోనే సుప్రీం కోర్టు ఉన్నా తేలలేదు. అంతర్జాతీయంగా ఏ న్యాయ వ్యవస్థా లేని చోట ఇది ఎంత కష్టమో చూపే దేశీయ ఉదాహరణ.